سردر باغ ملی، دروازه ای به پایتخت قدیم

سر در باغ ملی همچون نگینی پرارزش، در مرکز تاریخی پایتخت کشور می‌درخشد و امروزه تمامی عابران که از مقابل این اثر تاریخی تماشایی می‌گذرند، شگفت‌زده به آن خیره می‌شوند.

سردر باغ ملی، دروازه ای به پایتخت قدیم

در خیابان شلوغ و پرهیاهوی امام خمینی در پایتخت، دروازه‌ای قدیمی و تاریخی از دوران قاجار به یادگار مانده که اکنون با نام سر در باغ ملی معروف است. این سر در که پیش از ساخت برج آزادی نماد پایتخت بود، از زیباترین دروازه‌های کشور و یکی از مهم‌ترین بناهای باغ ملی است که هنوز سالم باقی مانده و قدمت آن از خود باغ نیز بیشتر است. این دروازه از جمله مکان‌هایی در کشور است که هر ایرانی باید آن را از نزدیک ببیند، زیرا این بنای تماشایی با معماری خاص و بی‌نظیر خود آدم را به تهران قدیم می‌برد.

این دروازه به منظور ورود به میدان مشق که از بزرگ‌ترین میدان‌های نظامی در تهران و در اختیار قشون شاهنشاهی بود، در زمان فتحعلی شاه قاجار احداث شد و بر روی آن نام «دروازه میدان مشق» نهاده شد. پس از ساخت این دروازه طرح برپایی اولین باغ همگانی پایتخت به نام «باغ ملی» در زمین‌های داخلی میدان مشق برنامه‌ریزی شد و پس از آن نام این دروازه به «سر در باغ ملی» تغییر یافت. درست است که باغ ملی بیشتر از چند سال دوام نیاورد، ولی همچنان با احداث ساختمان‌های متعددی نظیر کتابخانه ملی، موزه ایران باستان و ساختمان وزارت امور خارجه این سر در را «سر در باغ ملی» می نامند. در حال حاضر از میدان مشق چیزی باقی نمانده و فقط ساختمان سر در آن به جای مانده است.

امروز عابرانی که از مقابل این اثر تاریخی تماشایی می‌گذرند، شگفت‌زده به آن خیره می‌شوند؛ زیرا سر در باغ ملی همچون نگینی پرارزش در مرکز تاریخی پایتخت کشور می‌درخشد.

میدان مشق اثری به جا مانده از دوره قاجار است که در آغاز منطقه‌ای نظامی بود که برای تمرین‌های رزمی قشون شاهنشاهی در زمان فتحعلی شاه احداث شده بود و درواقع اصل واژه به معنای مارش فرانسوی بوده که در زبان فارسی به مشق تبدیل شده است. بعد از کودتای اسفندماه سال ۱۲۹۹ خورشیدی، این قشون نظامی دیگر در پایتخت مستقر نبودند و در خارج از تهران تمرین می‌کردند و آموزش می‌دیدند. به همین دلیل میدان مشق هیچگونه کاربرد نظامی نداشت و عملا بدون استفاده مانده بود. تا این که رضا شاه پهلوی که در زمان فتحعلی شاه قاجار، وزیر جنگ کشور بود، دستور ساخت سر در باغ ملی را داد.

سر در باغ ملی از سال ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۴ خورشیدی توسط جعفرخان کاشانی و همکاری آلمانی‌ها قبل از شروع جنگ جهانی دوم ساخته شد. در احداث بنا معماران دیگری چون استاد اسماعیلی برای انجام سفت‌کاری‌ها، استاد کریم منیژه برای ساخت ستون‌ها، استاد خاک نگار مقدم برای ساخت کاشی‌ها و استاد حسین کاشی‌پز برای کاشی‌کاری‌ها، نقش برجسته‌ای داشتند.

همچنین سر در باغ ملی در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۷۷ با شماره ۲۱۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

در طراحی سر در باغ ملی تلفیقی از سبک معماری ایرانی و اروپایی خصوصا در کاشی‌کاری و کلاه فرنگی دیده می‌شود که این سبک، معماری روز آن دوره به شمار می‌رفته است. فرم بنای سر در باغ ملی به گونه‌ای دروازه‌های پایتخت در دوران ناصرالدین شاه تداعی می‌کند. مصالح به کار رفته در بنا از قبیل سنگ، آجر، چوب، آهن و برنز است.

بنا شامل دو نمای بیرونی و درونی است. نمای داخلی تصاویری از جمله نمایه‌های کوروش کبیر، فروهر و مردمان هخامنشی دارد. نمای بیرونی از هشت ستون آجری به صورت جفت ساخته شده است که در اطراف ورودی‌های سه گانه، نسبت به یکدیگر به اندازه یک قطر ستون عقب‌نشینی دارد؛ بدین معنا که در اطراف هر در از چهار ستون، دو عدد از آن‌ها کمی عقب‌تر واقع شده که بخاطر سایه و روشنایی نور جلوه‌ای متفاوت و خاص به بنا داده است.

پهنای این سر در از شرق به غرب نزدیک به ۲۷ متر است که در قدیم به دلیل وجود دو اتاق نگهبانی و بازرسی در قسمت غربی و شرقی بیشتر بوده است و پس از چندی اتاق غربی قسمتی از بنای شرکت نفت ایران و انگلیس شد و اتاق شرقی به بنای اداره پست تهران واگذار و بعدها تخریب شد. ستون‌های نمای خارجی با نمای بیرونی فرق دارد و از طرح‌های آن می‌توان به تسخیر تهران در کودتای ۱۲۹۹ اشاره کرد.

بر روی کاشی‌کاری‌های نمای بیرونی اشعاری از محمدعلی کیهانی و ندیم‌الملک صنعتگر دیده می‌شود. کاشی‌های سر در نیز شامل نقوش بسیار زیبایی نظیر تاجی که دو شیر آن‌ها را در بر گرفته، پلنگ، شیر، خورشید و مسلسل است. در کاشی‌کاری‌های سر در باغ ملی عناصری برای یادبود کودتای سوم اسفند و تسخیر تهران توسط رضاخان وجود دارد که در بین آن‌ها می‌توان به رضاشاه در حال تیراندازی، تخریب برج و بارو با گلوله‌های توپ، نقوش تمام قد لژیون قزاق در دو طرف ورودی اصلی‌ و دو فرشته پیروزی اشاره کرد که کم و بیش از حجاری‌های طاق بستان کرمانشاه الهام گرفته‌اند.

در کاشی‌کاری‌های قسمت بالایی بنا از نقوش و طرح‌های اسلیمی، میدان جنگ، رضا شاه با تفنگ شصت تیر، مسلسل، شصت تیر، پلنگ، گلوله توپ، پرچم سه رنگ ایران، نام‌های امامان، آیه‌ها و سروده‌های قرآنی در زیر کلاه فرنگی استفاده شده است. پس از انقلاب اسلامی طرح‌هایی چون شیر و خورشید از میان طرح‌های این کاشی‌ها پاک شد.

از دیدنی‌های این سر در بی‌نظیر و باشکوه اتاقکی در بالای ورودی وسط به صورت کلاه فرنگی تحت تاثیر معماری روسیه با بام شیروانی است که به وسیله پنجره‌هایی با طاق هلالی به دو طرف باغ ملی باز می‌شوند. در قدیم این اتاقک نقارخانه‌ای بود که مردم تهران با نواختن شیپور از طلوع و غروب خورشید خبردار می‌شدند.

منحصر به فردترین و زیباترین قسمت این اثر ماندگار تاریخی دو دروازه چدنی هستند که یکی از دروازه‌ها بزرگ و برای عبور سواره و دیگری کوچک‌تر، در طرفین آن برای رفت و آمد پیاده‌ها است که در حال حاضر قسمت بزرگ برای عبور سواره‌ها دیگر وجود ندارد. زمینه تیره چدن در تلاقی با نقوش طلایی رنگ برنجی این دروازه‌ها را چشمگیرتر و جذاب‌تر کرده است. درهای این دو دروازه در قورخانه تهران توسط استاد محمدعلی کرمانی ساخته شده و بر روی کتیبه این دروازه با حروف برنجی بر زمینه سیاه رنگ چدنی جمله «این اثر در قورخانه تهران ساخته شد» نوشته شده است.

سر در باغ ملی در خیابان شلوغ و پر رفت و آمد امام خمینی با فاصله کمی از میدان توپخانه در ضلع غربی اداره پست و ضلع شرقی وزارت امور خارجه قرار دارد. پیشنهاد می‌کنیم که با مترو به این مکان تاریخی بروید، چون این مکان تاریخی چند قدم بیشتر از ایستگاه امام خمینی فاصله ندارد.

 

منبع : کجارو